KRALENDIJK – Terwijl Nederland zoekt naar manieren om de groeiende groep ouderen te blijven verzorgen, ziet hoogleraar Anne-Mei The op Bonaire en Aruba een deel van het antwoord al in de samenleving zelf. Familie, buren, kerken en andere sleutelfiguren nemen daar taken op zich waarvoor in Nederland steeds vaker een professionele organisatie wordt ingeschakeld. Volgens The moeten de eilanden die kracht koesteren en niet zonder meer het Nederlandse zorgmodel kopiëren.
The doet al enkele jaren onderzoek naar ouderenzorg en dementie in het Caribisch deel van het Koninkrijk. Haar uitgangspunt is de Sociale Benadering Dementie. Daarbij staat niet in de eerste plaats de ziekte centraal, maar de vraag hoe iemand ondanks zijn beperkingen onderdeel kan blijven van het gewone leven.
Juist op Bonaire en Aruba ziet zij sociale structuren die daarbij kunnen helpen. Op Bonaire sprak The tijdens veldonderzoek met verschillende generaties over familieverbanden, gemeenschapszin en de manier waarop mensen vroeger gezamenlijk voor kinderen, ouderen en kwetsbare familieleden zorgden. Het onderzoek moet duidelijk maken welke delen van die traditie nog bestaan en hoe ze kunnen worden benut in de toekomstige langdurige zorg.
Een voorbeeld dat The eerder aan parlementariërs van het Koninkrijk voorhield, kwam van een negentigjarige vrouw op Bonaire. Zij vertelde dat ze vroeger naar eigen zeggen „tien moeders” had. Niet alleen haar biologische moeder, maar verschillende vrouwen in haar omgeving voelden zich verantwoordelijk voor haar opvoeding. Voor The illustreert dat dat verantwoordelijkheid voor elkaar traditioneel breder werd gedragen dan alleen binnen het kerngezin.
Pasadia San Nicolas
Op Aruba vond The vergelijkbare structuren in San Nicolas. Daar raakte zij betrokken bij een pasadia, een ontmoetingsplek waar ouderen overdag samenkomen, eten en activiteiten ondernemen. Een van de ouderen die zij volgde was de 101-jarige Josephine. Zij stond op een wachtlijst voor een verpleeghuis, maar wilde daar zelf niet heen.
Rond Josephine bleek al een netwerk te bestaan. Familie, mensen uit de buurt, de kerk en anderen hielpen haar met maaltijden, boodschappen, gezelschap en toezicht. Door daarnaast naar de pasadia te gaan, kreeg haar dagelijks leven meer structuur en sociaal contact. Volgens The kon daardoor een opname worden uitgesteld. Zij noemt dat sociale preventie: niet wachten totdat professionele zorg noodzakelijk wordt, maar eerder investeren in het sociale leven rond iemand.
Die aanpak krijgt inmiddels ook institutionele steun. The meldde deze week dat The Sunshine House in San Nicolas als eerste pasadia in de wijk financiering van de Arubaanse overheid krijgt. Volgens haar kwam die steun mede tot stand nadat zij tijdens het Interparlementair Koninkrijksoverleg over het initiatief had verteld en parlementariërs zich vervolgens voor financiering inzetten.
16 september wordt The sunshine house officieel geopend.
Geen vervanging voor professionele zorg
De gemeenschapszin betekent volgens The niet dat Bonaire en Aruba hun zorgproblemen zelf kunnen oplossen. Vooral op Aruba constateerde zij ook grote tekorten. Mantelzorgers kunnen overbelast raken en voor kwetsbare ouderen, onder wie mensen met dementie, zijn onvoldoende passende voorzieningen beschikbaar. Informele zorg kan professionele ouderenzorg daarom niet vervangen.
De les zit volgens haar juist in de combinatie. De eilanden kunnen gebruikmaken van professionele kennis en voorzieningen zonder sociale structuren die al bestaan weg te organiseren. Anders dreigt hetzelfde te gebeuren als in Nederland, waar veel taken gaandeweg zijn geprofessionaliseerd en mensen voor ondersteuning sneller afhankelijk zijn geworden van formele zorg.
Op Bonaire wil Fundashon Alzheimer Bonaire de Sociale Benadering Dementie daarom niet simpelweg importeren. De organisatie wil de methode aanpassen aan de lokale cultuur en bestaande sociale verbanden. Na een eerder werkbezoek van The vroeg de stichting haar om plannen voor toepassing op het eiland verder uit te werken.
Breder dan dementie
De ervaringen op de eilanden passen bij een volgende stap die The nu met haar Sociale Benadering wil zetten. Op 11 november presenteert zij de bundel Wie zien wij – en wie niet meer? tijdens een symposium met dezelfde titel. De benadering wordt daarin verbreed van dementie en zorg naar een grotere maatschappelijke vraag: wat gebeurt er met mensen zodra zij kwetsbaar worden en niet langer vanzelfsprekend kunnen deelnemen?
Daarmee krijgen de ervaringen uit Aruba en Bonaire een betekenis die verder gaat dan ouderenzorg alleen. De vraag is niet uitsluitend hoeveel verpleeghuisbedden, professionals of zorginstellingen nodig zijn, maar ook hoeveel van de verantwoordelijkheid voor elkaar een samenleving zelf kan behouden.
Voor The ligt daarin juist een Caribische les: modernisering van de zorg hoeft niet te betekenen dat alles wat vroeger door een gemeenschap werd gedragen, moet worden vervangen door een professioneel systeem. De uitdaging is ervoor te zorgen dat beide elkaar versterken.
