Opinie: Het rapport dat niet durft en de prijs die Bonaire daarvoor betaalt
Er zijn rapporten die de werkelijkheid blootleggen. En er zijn rapporten die dat doen, maar net niet ver genoeg gaan en daardoor geen significante meerwaarde opleveren. Het recente rapport van de Onderwijsraad over het onderwijs in Caribisch Nederland behoort tot die tweede categorie. Het signaleert, nuanceert, analyseert, maar waar het echt spannend wordt, waar het systeem zelf ter discussie zou moeten staan, trekt het zich terug en wordt in wezen, opnieuw, alleen maar meer van hetzelfde voorgesteld. En precies daar wringt het. Want op Bonaire gaat het allang niet meer om nuance. Het gaat om rechtvaardigheid.
Door Sedney Marten
De kernvraag die de Raad ontwijkt, is even simpel als ongemakkelijk: hoe kan een onderwijssysteem dat structureel voorbijgaat aan de moedertaal, cultuur en maatschappelijke realiteit van het merendeel van de kinderen ooit eerlijk zijn? Het Papiaments is geen bijzaak, geen cultureel ornament dat men er ’waar mogelijk’ bij kan betrekken. Het is de taal waarin kinderen denken, dromen, leren, cultuur meekrijgt en zich ontwikkelen. Een taal die tevens een rijke bron is van lokale kennis en wijsheid. Een complete taal die aan alle functies van een taal voldoet, inclusief als communicatietaal op alle niveaus van onderwijs. Dus, de taal van het leven. Wie die taal marginaliseert in het klaslokaal, marginaliseert het kind zelf. Immers, de ontkenning van de rol van de moedertaal in leerprocessen binnen en buiten de school, heeft als totaaleffect het verzwakken van het kind op belangrijke ontwikkelingsgebieden: cognitief, emotioneel, sociaal en cultureel. Bovendien draagt het bij aan onnodige spanning, frustratie en (faal-)angst van het kind op school: zo’n school is geen emotioneel veilige school.
De Onderwijsraad weet dit. Internationaal onderzoek laat er geen twijfel over bestaan: onderwijs in de moedertaal is geen ideologisch standpunt, maar een pedagogische noodzaak ten behoeve van integrale en hoogstaande ontwikkeling van het kind. Toch blijft de Raad hangen in voorzichtige formuleringen en stapsgewijze verbeteringen. Waarom? Voor wie is die voorzichtigheid bedoeld? Want laten we eerlijk zijn: het huidige taalbeleid draagt alle kenmerken van een systeem dat historisch niet voor, maar over het eiland is ontworpen. Het Nederlands blijft de dominante instructietaal, ondanks het feit dat het voor de meeste leerlingen (en tevens voor hun ouders/verzorgers en maatschappelijke omgevingen) een totaal vreemde taal is, ver van leef- en denkwijzen in de samenleving. Dat is geen neutrale keuze. Dat is een politieke keuze. Een keuze die consequent leidt tot achterstelling, lagere onderwijsprestaties en een gevoel van vervreemding bij generaties Bonairiaanse kinderen.
En toch durft de Raad niet te zeggen wat gezegd moet worden: dat dit systeem fundamenteel herzien moet worden. Niet bijgesteld. Niet geoptimaliseerd. Maar herzien.
In plaats daarvan kiest men voor de veilige middenweg: verbetering binnen bestaande kaders. Maar wat als juist die kaders het probleem zijn? Wat als het vasthouden aan het Nederlands als norm niet alleen ineffectief is, maar ook een voortzetting van oude, op koloniale principes gebaseerde machtsverhoudingen in een nieuw jasje? Het blijft oorverdovend stil. Daarmee schuift de Onderwijsraad de echte verantwoordelijkheid door. Want wie moet nu de knoop doorhakken? De politiek in Den Haag? Lokale bestuurders op Bonaire? Schoolbesturen die opereren binnen een systeem dat ze niet zelf hebben ontworpen? Door geen duidelijke richting te kiezen, laat de Raad precies diegenen in de kou staan die het meest afhankelijk zijn van helder beleid: de kinderen.
Ondertussen tikt de tijd door. Elke generatie die door dit systeem gaat zonder dat de fundamentele taalvraag wordt opgelost, betaalt de prijs. Niet alleen in termen van verlies van talent en creativiteit van het kind op Bonaire, maar in de continue structurele achterstelling van kinderen op cognitief en emotioneel gebied, door hantering van taalleermethoden die het letterlijk het zwijgen oplegt, het zinvol leren stoort en het kind op Bonaire als principieel deficiënt definieert. De prijs wordt ook betaald in termen van identiteitsverlies. Onderwijs is immers nooit neutraal. Het vormt niet alleen kennis, maar ook zelfbeeld: het faciliteert en ondersteunt ontwikkeling of het werpt structurele obstakels op. Wat zegt het tegen een kind als zijn of haar moedertaal niet als taal van kennis, vooruitgang en succes erkent wordt? Het is tijd om die vraag niet langer te ontwijken. Wat Bonaire nodig heeft, is geen voorzichtig rapport, maar een moedige en een op rechtvaardigheid en correcte wetenschappelijke principes gebaseerd positie. Een duidelijke keuze voor de moedertaal van de meeste kinderen, het Papiaments, als volwaardig, verplicht vak in het gehele onderwijssysteem en volwaardige instructietaal in het primair/basis/funderend onderwijs op Bonaire. Met het Nederlands, Spaans en Engels als belangrijke, maar secundaire talen die daarop voortbouwen. Dat is geen radicale eis. Dat is de internationale standaard en een logische keuze vanuit leer- en ontwikkelingspsychologisch perspectief en op Rechten van de Mens gebaseerde posities.
De echte vraag is dus niet of het kan. De vraag is: wie durft het hardop te zeggen en de condities te creëren? Zolang de Onderwijsraad dat niet doet, blijft haar analyse hangen in wat het nu is: een poging tot een scherpe diagnose die echter belangrijke overwegingen over het hoofd ziet en daardoor zonder adequate behandeling blijft. Uiteindelijk wordt het kind op Bonaire opgeofferd. En in de wereld van onderwijs is dat misschien wel de meest pijnlijke tekortkoming van allemaal.
S.B. Marten, Bonaire, 27 april 2026
__________________________________________________________________________
Sedney Marten is voorzitter van de Werkgroep Positie Papiamentu Bonaire en voormalig onderwijsinspecteur. De werkgroep bestaat uit (oud-)onderwijsprofessionals die zich inzetten voor de versterking en erkenning van de moedertaal Papiamentu in het Bonairiaanse onderwijsbestel.
