Veiligheid Koninkrijk: BES-eilanden vallen tussen wal en schip
WILLEMSTAD/DEN HAAG – De samenwerking tussen de Nederlandse en Caribische inlichtingendiensten vertoont structurele tekortkomingen. Dat blijkt uit het rapport Chinese Presence and Geopolitical Resilience in the Caribbean Parts of the Kingdom of the Netherlands, dat deze week is gepubliceerd binnen het China Knowledge Network (CKN).
Een opvallende constatering betreft Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Volgens de onderzoekers bevindt de veiligheidsbewaking van deze drie openbare lichamen zich sinds de staatkundige hervormingen van 10 oktober 2010 in een onduidelijke bestuurlijke situatie.
De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) beschouwen daarnaast de veiligheidsdiensten van Aruba, Curaçao en Sint-Maarten nog altijd als buitenlandse organisaties. Dat beperkt volgens onderzoekers het onderlinge vertrouwen en de uitwisseling van veiligheidsinformatie.
Onderzoek
Het onderzoek werd gefinancierd door het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken en is uitgevoerd door onderzoekers van onder meer Instituut Clingendael en deskundigen uit het Caribisch deel van het Koninkrijk.
Hoewel het onderzoek oorspronkelijk gericht was op de mogelijke groei van Chinese politieke en economische invloed, brengt het ook tekortkomingen in de veiligheidsstructuur van het Koninkrijk aan het licht.
Veiligheidsbewaking BES-eilanden onduidelijk
Bij de ontmanteling van de Nederlandse Antillen werden de voormalige Antilliaanse veiligheidsdiensten gedecentraliseerd naar Curaçao en Sint-Maarten. Bonaire, Sint-Eustatius en Saba werden daarentegen bijzondere gemeenten van Nederland.
Volgens het rapport is sindsdien niet duidelijk welke veiligheidsinstantie specifiek verantwoordelijk is voor het monitoren van veiligheidsdreigingen op deze drie eilanden.
De onderzoekers spreken van een bestuurlijk vacuüm, waarbij nationale en Koninkrijksverantwoordelijkheden in de praktijk door elkaar zijn gaan lopen.
Daar komt bij dat de regionale samenwerking tussen de veiligheidsdiensten van Aruba, Curaçao en Sint-Maarten, waaronder het monitoren van Chinese aanwezigheid, volgens het rapport de BES-eilanden niet omvat.
Dat betekent niet noodzakelijk dat er helemaal geen veiligheidsactiviteiten plaatsvinden op de eilanden. Het onderzoek stelt vooral vast dat de institutionele verantwoordelijkheid en de aansluiting op bestaande samenwerkingsstructuren onvoldoende duidelijk zijn geregeld.
Caribische diensten gelden als buitenlandse partners
Ook de samenwerking tussen de vier landen van het Koninkrijk verloopt volgens de onderzoekers niet zonder problemen.
Aruba, Curaçao en Sint-Maarten beschikken over eigen veiligheidsdiensten, naast de Nederlandse AIVD en MIVD. Hoewel de onderlinge samenwerking de afgelopen jaren is verbeterd, behandelen de Nederlandse diensten hun Caribische collega’s nog altijd als buitenlandse inlichtingenorganisaties.
Volgens het rapport belemmert deze benadering het vertrouwen en de integratie tussen de diensten.
De onderzoekers wijzen daarbij op de bijzondere staatkundige verhoudingen binnen het Koninkrijk. Buitenlandse betrekkingen en defensie zijn Koninkrijksaangelegenheden, terwijl de autonome Caribische landen zelf verantwoordelijk zijn voor belangrijke onderdelen van hun binnenlandse veiligheid en rechtshandhaving.
Daardoor bestaat een versnipperd stelsel van veiligheids- en opsporingsorganisaties, waarbij verantwoordelijkheden en informatie-uitwisseling niet altijd goed op elkaar aansluiten.
Naast de afzonderlijke veiligheidsdiensten zijn onder meer militaire inlichtingendiensten, politiediensten en het Recherche Samenwerkingsteam (RST) actief in het Caribisch gebied.
De onderzoekers constateren dat deze complexe structuur de samenwerking bemoeilijkt in een regio waar internationale criminaliteit, buitenlandse inmenging en geopolitieke spanningen steeds meer met elkaar verweven raken.
Koninkrijksverantwoordelijkheid opnieuw bekijken
De onderzoekers pleiten voor een herbeoordeling van de wettelijke en institutionele inrichting van de veiligheidsbewaking op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba.
Daarbij moet volgens hen ook worden onderzocht hoe deze eilanden beter kunnen worden betrokken bij de samenwerking tussen de veiligheidsdiensten van de autonome Caribische landen en Nederland.
Daarnaast adviseren zij de samenwerking en informatie-uitwisseling tussen de vier landen van het Koninkrijk te versterken.
Het rapport benadrukt dat daarbij rekening moet worden gehouden met de autonomie van Aruba, Curaçao en Sint-Maarten en de verantwoordelijkheden die in het Statuut voor het Koninkrijk zijn vastgelegd.
De onderzoekers verwijzen onder meer naar artikel 38 van het Statuut, dat ruimte biedt voor vrijwillige samenwerking tussen de landen.
Ook adviseren zij om geopolitieke weerbaarheid structureel te bespreken tijdens het Vierlandenoverleg op het niveau van de minister-presidenten.
De veiligheidssituatie in het Caribisch gebied zou daarnaast nadrukkelijker onder de aandacht moeten worden gebracht van de vier parlementen, onder meer via het Interparlementair Koninkrijksoverleg (IPKO).
Vragen voor Den Haag
De bevindingen roepen vooral vragen op over de verantwoordelijkheid van de Nederlandse overheid voor de veiligheid van Bonaire, Sint-Eustatius en Saba.
Sinds 2010 maken deze eilanden rechtstreeks deel uit van Nederland. Desondanks constateren de onderzoekers dat de organisatie van de veiligheidsmonitoring onvoldoende duidelijk is.
Het rapport maakt niet duidelijk welke Nederlandse instantie deze verantwoordelijkheid momenteel in de praktijk vervult, welke afspraken hierover bestaan en waarom de BES-eilanden buiten bepaalde regionale samenwerkingsverbanden vallen.
Evenmin wordt vastgesteld of de gesignaleerde institutionele tekortkomingen daadwerkelijk hebben geleid tot gemiste dreigingsinformatie of concrete veiligheidsincidenten.
De onderzoekers vinden een evaluatie van de wettelijke verantwoordelijkheden en de samenwerking tussen de betrokken diensten daarom noodzakelijk.
Download hier het onderzoeksrapport Chinese Presence and Geopolitical Resilience in the Caribbean Parts of the Kingdom of the Netherlands
