Haags ingrijpen in de Caribische luchtvaart: wordt het medicijn erger dan de kwaal?
Het enthousiasme op Sint-Eustatius en Saba over Den Haag’s voornemen om een Public Service Obligation (PSO) in te voeren voor regionale luchtverbindingen is begrijpelijk, maar vooral gevaarlijk prematuur. Op de eilanden leeft sterk het idee dat Nederlandse interventie eindelijk een einde zal maken aan de dominantie van Winair en de luchtvaartmarkt zal openstellen voor nieuwe spelers. Helaas is dat een fundamentele misvatting over wat een PSO werkelijk doet. De voorgestelde maatregel oogt op het eerste gezicht als een bevrijding, maar het middel kan ook maar zo erger uitpakken dan de kwaal.
Een PSO is namelijk nooit bedoeld om concurrentie te stimuleren. Het is ontworpen om haar te beperken. In Europa — waar het instrument vandaan komt — wordt een PSO juist ingezet op routes waar concurrentie niet levensvatbaar is. De overheid schrijft de route uit, en de winnaar krijgt exclusieve rechten, vaak voor jaren. Dat kan een dunne markt stabiliseren, maar het sluit tegelijkertijd de deur voor alle andere maatschappijen. Voor de BES-eilanden betekent dit dus hoogstwaarschijnlijk niet méér concurrentie, maar minder. Mogelijk zelfs: precies één aanbieder.
En hier komt de ongemakkelijke waarheid: er bestaat geen realistisch scenario waarin SXM Airways of Z Air Winair zou verslaan in een tender voor de routes Statia–St. Maarten of Saba–St. Maarten. Winair beschikt over het materieel, de infrastructuur, de vergunningen en — laten we eerlijk zijn — de politieke verankering. De potentiële concurrenten mijden deze routes niet omdat ze verboden zijn, maar omdat ze commercieel nauwelijks rendabel te vliegen zijn. Een PSO verandert niets aan dat economische fundament. Het creëert slechts een juridisch kader om exclusiviteit — én compensatie — toe te kennen aan de partij die nu al de meeste macht heeft: Winair.
Het tragische is dat Statia nét is begonnen met het verkennen van alternatieven via Dutch Caribbean Islandhopper (DCI). Een broos, maar potentieel hoopgevend initiatief. In een PSO-regime wordt dit echter niet alleen bemoeilijkt — het wordt regelrecht onwettig zodra exclusiviteit wordt verleend aan één maatschappij. De kans dat Statia zijn piepjonge luchtvaartstrategie ziet sterven voordat deze kon uitgroeien, is reëel.
Voor de ABC-eilanden ligt de inzet nóg hoger. Daar is de markt niet dun: de vraag is groot, de tarieven relatief laag en er is daadwerkelijke concurrentie. Divi Divi Air en Z Air leven van inter-island verkeer, terwijl Winair incidenteel meesnabbelt. Als hier een PSO met exclusieve rechten wordt ingevoerd, dan betekent dat in elk geval één van de Benedenwindse maatschappijen binnen weken omvalt. Oudere Bonairianen herinneren zich nog maar al te goed hoe een door de overheid gedragen ALM-monopolie uitpakte: hoge prijzen, matige service en nul prikkel om te verbeteren. Het kostte Hans Barth, voormalig ALM-piloot en oprichter van Divi Divi, jaren om dat bolwerk open te breken. Een PSO kan twintig jaar aan moeizaam opgebouwde vooruitgang tenietdoen.
Het gevaar van zo’n exclusiviteitsregime is geen theoretische exercitie. Zodra één maatschappij juridisch vastgelegde alleenrechten heeft, heeft de overheid nauwelijks nog drukmiddelen. Een private partij kun je niet verplichten verlies te draaien. Als de maatschappij hogere subsidies eist of dreigt zich terug te trekken, dan betaalt de overheid — of het eiland zit zonder verbinding. Intussen zijn concurrenten verdwenen, niet verslagen door de markt, maar verdreven door regelgeving. Daarna weer een nieuwe maatschappij oprichten zou minimaal een jaar kosten, als enig ondernemer zich na de recente verstoring van de markt door de overheid, zo’n risico zou willen nemen.
Dat bewoners van Sint-Eustatius en Saba snakken naar betere -en met name goedkopere- verbindingen is volkomen begrijpelijk; ze zijn al decennia structureel onderbedeeld en financieel uitgewrongen voor een 12- tot 15 minuten durend vluchtje. Maar wie denkt dat een PSO nieuwe concurrentie zal brengen, vergist zich deerlijk. Waarschijnlijker is dat het precies dat consolideert waar men juist vanaf wil: een wettelijk verankerd Winair-monopolie.
Aan Den Haag de waarschuwing: kijk verder dan de politieke reflex om “iets” te doen, en wees alert op de onbedoelde gevolgen. En aan de inwoners van Statia en Saba: pas op dat u niet van de regen in de drup belandt!
